Aditz-sistema osoa: moduak eta denborak

Sarrera

Aditza da euskal esaldiaren bihotza: ekintza edo egoera adierazteaz gain, nork egiten duen, noiz, nola eta zein ziurtasunez gertatzen den ere esaten digu. Ikasgai honetan euskal aditz-sistemaren hiru ardatz nagusiak ikasiko dituzu: aspektua, denbora eta modua, eta aditz trinkoen eta perifrastikoen arteko aldea.

Azalpena

1. Aditz perifrastikoak eta trinkoak

• Aditz perifrastikoak bi zatiz osatzen dira: aditz nagusia (partizipioa, aspektu-markarekin) eta laguntzailea (izan, *edun...). «Etorri naiz», «ikusten dut».
• Aditz trinkoak forma bakarrekoak dira: «nator» (etorri), «dakit» (jakin), «noa» (joan), «dago» (egon), «dauka» (eduki). Aditz gutxi batzuek dituzte forma trinkoak.

2. Aspektua

Ekintza amaituta dagoen, ohikoa edo jarraitua den, ala etorkizunekoa den adierazten du. Partizipioan markatzen da:

• Burutua (partizipio hutsa): «etorri naiz», «etorri nintzen».
• Burutugabea (-t(z)en): «etortzen naiz», «etortzen nintzen».
• Geroaldia (-ko / -go): «etorriko naiz», «joango naiz».

3. Denbora

Laguntzailean markatzen da:

• Orainaldia: naiz, da, dut, du... «Gaur goizean etorri naiz».
• Lehenaldia (iragana): nintzen, zen, nuen, zuen... «Atzo etorri nintzen».
• Alegiazkoa (hipotetikoa): nintzateke, nuke... «Etorriko nintzateke».

Aspektua eta denbora konbinatuz, denbora nagusiak sortzen dira. Adibidez, etorri aditzarekin:

• Orainaldi burutua: etorri naiz (gaur, oraintsu).
• Orainaldi burutugabea: etortzen naiz (ohitura).
• Geroaldia: etorriko naiz.
• Lehenaldi burutua: etorri nintzen (atzo, iaz).
• Lehenaldi burutugabea: etortzen nintzen (iraganeko ohitura).
• Geroaldi iragana: etorriko nintzen («esan nuen etorriko nintzela»).

4. Moduak

• Indikatiboa: gertaerak errealtzat aurkezten ditu. «Etorri da».
• Baldintza: bi zati ditu: baldintza (ba- + alegiazkoa) eta ondorioa (-ke). «Etorriko banintz, ikusiko nuke».
• Ahalera: ahalmena edo aukera adierazten du; aditzoina + -ke duen laguntzailea. «Gaur etor naiteke» (etor daiteke, ikus dezaket).
• Subjuntiboa: nahia, helburua edo agindu ez-zuzena; mendeko perpausetan agertzen da. «Nahi dut etor dadin». «Esan diot isil dadin».
• Agintera: aginduak eta eskaerak. «Etor zaitez!», «Ekar ezazu!», trinkoz «Zatoz!».

5. Aditz trinkoen jokoa: etorri

• Orainaldia: ni nator, zu zatoz, hura dator, gu gatoz, zuek zatozte, haiek datoz.
• Lehenaldia: ni nentorren, zu zentozen, hura zetorren, gu gentozen, zuek zentozten, haiek zetozen.

Kontuz: «nator» (trinkoa) eta «etortzen naiz» ez dira berdinak. «Nator» une honetan gertatzen ari dena da; «etortzen naiz», ohitura.

Adibide ebatziak

1. adibidea: aditza aztertu

Aditza: «ikusten genuen».

Ebazpena: Perifrastikoa. Aditz nagusia «ikusten» (burutugabea). Laguntzailea «genuen» (*edun, lehenaldia, NOR-NORK: guk-hura). Beraz: indikatiboa, lehenaldi burutugabea. Iraganeko ohitura bat adierazten du: «Txikitan, egunero ikusten genuen itsasoa».

2. adibidea: denbora aldatu

Esaldia: «Liburu bat irakurri dut». Jarri lehenaldian eta geroaldian.

Ebazpena: Lehenaldia: «Liburu bat irakurri nuen». Geroaldia: «Liburu bat irakurriko dut».

3. adibidea: baldintza osatu

Esaldia: «Denbora gehiago ______ (izan, nik), kirol gehiago egingo nuke».

Ebazpena: Ondorioa alegiazkoan dago («egingo nuke»); beraz, baldintza ere alegiazkoa da: «Denbora gehiago banu» (edo «izango banu»).

4. adibidea: modua identifikatu

Esaldia: «Bihar arratsaldean zinemara joan gaitezke».

Ebazpena: Aditzoina («joan») + -ke duen laguntzailea («gaitezke»): ahalera, orainaldia.

5. adibidea: testu bat iraganera pasatu

Testua: «Egunero zazpietan esnatzen naiz. Gosaltzen dut eta autobusa hartzen dut. Eskolan lagunekin nago.»

Ebazpena (iraganeko ohitura): «Egunero zazpietan esnatzen nintzen. Gosaltzen nuen eta autobusa hartzen nuen. Eskolan lagunekin nengoen.» Aspektua (burutugabea: esnatzen, gosaltzen, hartzen) ez da aldatzen; laguntzailea bakarrik pasatzen da lehenaldira. «Nago» aditz trinkoa da, eta haren lehenaldia «nengoen» da.

6. adibidea: agintera

Esaldiak: «Zuk atea itxi behar duzu» eta «Zuk hona etorri behar duzu». Eman agindu gisa.

Ebazpena: NOR-NORK aditzarekin, ezazu laguntzailea: «Itxi ezazu atea!». NOR aditzarekin, zaitez: «Etor zaitez hona!», edo forma trinkoarekin: «Zatoz hona!». Ahozkoan eta testu arauemaileetan aditzoina edo partizipioa bakarrik ere erabiltzen da: «Itxi atea!».

Laguntzaileen taula (NOR eta NOR-NORK)

• Izan (NOR), orainaldia: naiz, zara, da, gara, zarete, dira.
• Izan (NOR), lehenaldia: nintzen, zinen, zen, ginen, zineten, ziren.
• *Edun (NOR-NORK, hura), orainaldia: dut, duzu, du, dugu, duzue, dute.
• *Edun (NOR-NORK, hura), lehenaldia: nuen, zenuen, zuen, genuen, zenuten, zuten.

Akats ohikoak

• Laguntzaile okerra: «izan» NOR aditzetan (etorri, joan, iritsi) eta «*edun» NOR-NORK aditzetan (ikusi, jan, egin): «etorri naiz», baina «ikusi dut». «Etorri dut» okerra da.
• Aspektua ahaztea: «Bihar joan naiz» okerra da; geroaldiak -ko/-go behar du: «Bihar joango naiz».
• Baldintza eta ondorioa ez lotzea: «Dirua banu, erosiko dut» okerra da; alegiazko baldintzak alegiazko ondorioa eskatzen du: «Dirua banu, erosiko nuke».

Ariketak

Laburpena

• Aditzak perifrastikoak (etorri naiz) edo trinkoak (nator) izan daitezke.
• Aspektua: burutua (etorri), burutugabea (etortzen), geroaldia (etorriko).
• Denbora: orainaldia, lehenaldia eta alegiazkoa.
• Moduak: indikatiboa, baldintza, ahalera, subjuntiboa eta agintera.