Elebitasuna, diglosia eta normalizazioa

Sarrera

Euskal Herrian gehienok bi hizkuntza edo gehiago erabiltzen ditugu egunero: euskara eta gaztelania, edo euskara eta frantsesa, eta askotan ingelesa ere bai. Baina hizkuntza bat baino gehiago dagoenean, ez dute beti gizartean leku bera. Ikasgai honetan hiru kontzeptu garrantzitsu ikasiko dituzu: elebitasuna, diglosia eta normalizazioa. Kontzeptu horiek euskararen egoera ulertzeko ezinbestekoak dira.

Zergatik da garrantzitsua? Kontzeptu hauek ezagutzeak gure inguruko hizkuntza-egoera ulertzen laguntzen digu: zergatik hitz egiten den euskara gehiago leku batzuetan besteetan baino, zergatik dauden seinaleak bi hizkuntzatan edo zergatik ikasten dugun euskara ikastetxean. Gainera, mundu osoan hizkuntza gutxitu asko daude (galesa, bretoiera, sardiniera eta beste asko), eta haien egoera aztertzeko kontzeptu berak erabiltzen dira. Hiztun bakoitzaren erabakiek ere eragina dute hizkuntza baten etorkizunean.

Azalpena

1. Elebitasuna

Elebitasuna bi hizkuntza ezagutzea eta erabiltzea da. Bi maila bereizten dira:

• Elebitasun indibiduala: pertsona batek bi hizkuntza dakizkienean. Ez da beharrezkoa biak maila berean jakitea; hiztun gehienek hizkuntza bat beste baino errazago erabiltzen dute.
• Elebitasun soziala: gizarte edo lurralde batean bi hizkuntza erabiltzen direnean. Gizarte elebidun batean hiztun guztiak ez dira nahitaez elebidunak: batzuek hizkuntza bakarra dakite.

Hiztun bat hizkuntza batetik bestera pasatzen denean elkarrizketa berean, kode-aldaketa egiten duela esaten da.

2. Diglosia

Diglosia kontzeptua Charles Ferguson hizkuntzalariak zabaldu zuen 1959an, eta Joshua Fishmanek gizarte elebidunetara hedatu zuen 1960ko hamarkadan. Diglosia dagoenean, gizarte bateko bi hizkuntzek (edo hizkuntza beraren bi aldaerek) funtzio desberdinak dituzte eta ez dute prestigio bera:

• Goi-mailako hizkuntza: esparru formal eta prestigiodunetan erabiltzen da (administrazioa, unibertsitatea, hedabide nagusiak, lan-mundua).
• Behe-mailako hizkuntza: esparru informaletan erabiltzen da (familia, lagunak, herriko bizitza).

Diglosia egoera luzeak hizkuntza ahulenaren galera ekar dezake: hiztunek hizkuntza hori gutxiago transmititzen diete seme-alabei eta, azkenean, beste hizkuntzak ordezkatzen du. Prozesu horri hizkuntza-ordezkapena deritzo. Historian zehar euskarak diglosia egoera bizi izan du: esparru ofizialetan latina, gaztelania edo frantsesa erabiltzen ziren, eta euskara etxean eta herrian geratzen zen.

3. Normalizazioa

Hizkuntza-normalizazioa hizkuntza batek gizartearen esparru guztietan normaltasunez erabiltzeko aukera izan dezan egiten den prozesua da. Bi alderdi ditu:

• Corpusaren plangintza (estandarizazioa): hizkuntza bera prestatzea, esparru guztietan erabiltzeko moduan: ortografia, gramatika eta hiztegia finkatzea. Euskaltzaindia 1919an sortu zen, eta 1968an, Arantzazuko biltzarrean, euskara batuaren oinarriak finkatu zituen.
• Estatusaren plangintza: hizkuntzaren gizarte-egoera hobetzea, legeen eta politiken bidez. Adibidez, Gernikako Estatutuak (1979) euskara ofizial egin zuen Euskal Autonomia Erkidegoan, eta 1982ko Euskararen Erabilera Normalizatzeko Oinarrizko Legeak hezkuntzan, administrazioan eta hedabideetan erabiltzeko oinarriak jarri zituen. Nafarroan, 1986ko Euskarari buruzko Foru Legeak lurraldea hiru eremutan banatu zuen. Ipar Euskal Herrian, berriz, euskarak ez du ofizialtasunik.

Normalizazioa ez da legeen kontua bakarrik: hiztunen erabilera eta jarrera ere funtsezkoak dira. Hizkuntza bat jakiteak ez du bermatzen erabiltzen denik.

Adibideak

1. adibidea: egoera bat aztertzea. Herri batean familia askok euskaraz hitz egiten dute etxean, baina udaletxeko inprimakiak, bankuko zerbitzuak eta lan-bileretako dokumentuak gaztelaniaz bakarrik daude. Zer gertatzen da? Bi hizkuntzek funtzio desberdinak dituzte: euskara esparru informaletan eta gaztelania formaletan. Beraz, diglosia egoera da.

2. adibidea: neurriak sailkatzea.

• «Hiztegi berri batean zientziako termino teknikoak euskaraz finkatzea» → corpusaren plangintza (hizkuntza bera prestatzen da).
• «Udal-zerbitzu guztiak bi hizkuntzatan eskaintzeko araua onartzea» → estatusaren plangintza (hizkuntzaren gizarte-lekua hobetzen da).

3. adibidea: elebitasun indibiduala eta soziala bereiztea. Ainhoak euskaraz eta gaztelaniaz hitz egiten du etxean, eta ingelesa ikasten du ikastetxean: Ainhoa elebiduna da (elebitasun indibiduala; ingelesarekin, eleanitza). Bere herrian, berriz, bi hizkuntza ofizial daude, eta seinaleak eta udal-dokumentuak bi hizkuntzatan idatzita daude: hori elebitasun soziala da. Hala ere, herriko biztanle batzuek gaztelania bakarrik dakite. Horrek erakusten du gizarte elebidun batean hiztun guztiak ez direla nahitaez elebidunak. Gainera, hizkuntza biak ofizialak izan arren, erabileran desberdintasunak egon daitezke: hori da normalizazioak konpondu nahi duen arazoetako bat.

Laburpena

• Elebitasuna: bi hizkuntza jakitea eta erabiltzea; indibiduala (pertsona) edo soziala (gizartea).
• Diglosia: bi hizkuntzek funtzio eta prestigio desberdinak dituzte gizartean (Ferguson, 1959; Fishman).
• Hizkuntza-ordezkapena: hizkuntza indartsuak ahulena ordezkatzen du.
• Normalizazioa: corpusaren plangintza (euskara batua, 1968) eta estatusaren plangintza (ofizialtasuna, legeak).
• Legeak ez dira nahikoak: hiztunen erabilera eta jarrera ere funtsezkoak dira.

Akats ohikoak

• Elebitasuna eta diglosia nahastea. Elebitasuna bi hizkuntza ezagutzea da; diglosia, gizartean funtzio desberdinak izatea.
• Gizarte elebidun batean denak elebidunak direla pentsatzea. Ez da horrela: hiztun batzuek hizkuntza bakarra dakite.
• Normalizazioa estandarizazioa bakarrik dela uste izatea. Estandarizazioa (corpusa) zati bat da; estatusa eta erabilera ere sartzen dira.
• Hizkuntza jakitea eta erabiltzea gauza bera direla pentsatzea. Askok euskara dakite, baina egunerokoan gutxi erabiltzen dute.
• Data eta legeak nahastea. Euskaltzaindia: 1919; euskara batua: 1968; Gernikako Estatutua: 1979; Normalizazio Legea: 1982.

Ariketak