Komunikabideak eta manipulazioa

Sarrera

Egunero jasotzen dugu informazio ugari: telebistan, irratian, egunkarietan eta, batez ere, sare sozialetan. Komunikabideek errealitatea ezagutzen laguntzen digute, baina ez dute errealitatea bere osotasunean erakusten: zer kontatu eta nola kontatu aukeratu egiten dute. Aukeraketa horrek irakurlearen iritzia nahita desitxuratzen duenean, manipulazioaz hitz egiten dugu. Ikasgai honetan komunikabideen generoak eta manipulazio-teknika ohikoenak ezagutuko dituzu, eta albiste bat begirada kritikoz irakurtzen ikasiko duzu.

Zergatik da garrantzitsua? Gaur egun edonork argitara dezake informazioa, eta mugikorrean egunero ehunka mezu jasotzen ditugu. Horrek aukera handiak ematen ditu, baina arriskuak ere bai: informazio okerrak edo manipulatuak gure erabakietan eragin dezake, adibidez zer erosi, nori bozkatu edo zer pentsatu besteei buruz. Herritar arduratsu batek informazioa egiaztatzen eta modu kritikoan irakurtzen jakin behar du. Ikasgai honetan landuko ditugun galderak edozein hedabidetan erabil ditzakezu: egunkari batean, telebistan, irratian edo sare sozialetan.

Azalpena

1. Informazioa eta iritzia

Komunikabideetako testuak bi multzotan bana daitezke:

• Genero informatiboak: gertaerak kontatzen dituzte, ahalik eta objektiboen. Albistea, erreportajea eta elkarrizketa dira nagusiak. Albiste batek oinarrizko galdera hauei erantzun behar die: zer, nor, non, noiz, nola eta zergatik.
• Iritzi-generoak: egilearen edo hedabidearen iritzia adierazten dute. Editoriala (hedabidearen iritzia, sinadurarik gabe), iritzi-artikulua eta zutabea (sinatuta) dira nagusiak.

Komunikabide arduratsu batek informazioa eta iritzia bereizten ditu. Arazoa albiste batean iritzia ezkutuan sartzen denean sortzen da.

2. Manipulazio-teknikak

• Hautaketa eta isiltasuna: gertaera batzuk kontatzen dira eta beste batzuk ez. Isiltzen dena kontatzen dena bezain garrantzitsua izan daiteke.
• Hiztegi kargatua: balorazioa duten hitzak erabiltzea. Ez da gauza bera «protestariak bildu ziren» edo «matxinoek kalea hartu zuten».
• Titular sentsazionalistak: titularrak emozioa sortzen du, baina testuak ez du hori justifikatzen. Jende askok titularra bakarrik irakurtzen du.
• Markoa edo ikuspegia: gertaera bera ikuspuntu jakin batetik aurkeztea, ondorio jakin batera eramateko.
• Irudien aukeraketa: argazki batek pertsona bat serio, haserre edo barrezka erakus dezake; aukeraketak irakurlearen iritzian eragiten du.
• Datuak testuingururik gabe: zenbakiak ehunekorik edo erreferentziarik gabe ematea, edo grafikoetako ardatzak manipulatzea, aldaketa txikiak handiak iruditzeko.
• Iturri bakarra: alde bateko iritzia bakarrik jasotzea, besteari hitza eman gabe.

3. Irakurketa kritikorako galderak

• Nork idatzi du eta zein hedabidek argitaratu du?
• Zein iturri erabiltzen ditu? Alde guztiei eman die hitza?
• Titularra eta testua bat datoz?
• Zein hitzek dute balorazio-kutsua?
• Datuek testuingurua dute (ehunekoak, aurreko urteekiko alderaketa)?
• Beste hedabide batzuek nola kontatu dute gertaera bera?

Adibideak

1. adibidea: titular bat, bi ikuspegi. Gertaera: udalak hiriko erdigunean autoen trafikoa mugatu du.

• A titularra: «Udalak erdigunea oinezkoentzat berreskuratu du».
• B titularra: «Udalak erdigunea itxi die herritarrei».

Gertaera bera da, baina A titularrak ikuspegi positiboa du («berreskuratu», «oinezkoentzat») eta B titularrak negatiboa («itxi die herritarrei»; egia esan, oinezkoak ere herritarrak dira). Biek hiztegi kargatua erabiltzen dute. Titular neutroago bat: «Udalak autoen trafikoa mugatu du erdigunean».

2. adibidea: datuak testuingururik gabe. Titular batek dio: «Lapurretak izugarri igo dira: 40 lapurreta gehiago!». Datuak begiratzean, ikusten dugu lapurretak 2.000tik 2.040ra igo direla. Ehunekoa kalkulatzeko: 40 ÷ 2.000 = 0,02 → % 2. Igoera bat dago, baina «izugarri» hitzak gehiegizko irudia ematen du. Datuak testuinguruan jartzeak irudi zehatzagoa ematen digu.

3. adibidea: argazkiaren eragina. Bi egunkarik politikari beraren adierazpen bera argitaratu dute. Lehenengoak politikaria irribarrez eta lasai agertzen den argazkia jarri du; bigarrenak, berriz, aurpegi haserrea eta eskua altxatuta duen argazkia. Testua berdina izan arren, irakurleek ez dute iritzi bera izango: lehenengo kasuan politikaria adeitsua iruditzen zaie, eta bigarrenean oldarkorra. Irudiaren aukeraketak ere mezua eraikitzen du. Horregatik, albiste bat aztertzean testua ez ezik, irudiak, oin-oharrak eta titularrak ere begiratu behar dira.

Laburpena

• Genero informatiboak (albistea, erreportajea, elkarrizketa) eta iritzi-generoak (editoriala, iritzi-artikulua, zutabea) bereizi behar dira.
• Manipulazio-teknikak: hautaketa eta isiltasuna, hiztegi kargatua, titular sentsazionalistak, markoa, irudien aukeraketa, datuak testuingururik gabe eta iturri bakarra.
• Irakurle kritikoak iturriak, titularra, hiztegia eta datuak egiaztatzen ditu, eta hedabide desberdinak alderatzen ditu.

Akats ohikoak

• Titularra bakarrik irakurtzea. Titularrak arreta erakarri nahi du; testu osoak ematen du informazio osoa.
• Iritzia eta informazioa nahastea. Editorial bat ez da albiste bat: hedabidearen iritzia da.
• Iturri bakarrean fidatzea. Hedabide desberdinak alderatu behar dira.
• Zenbakiak testuingururik gabe onartzea. Beti galdetu: zenbatetik zenbatera? Zein ehuneko? Zein epetan?
• Ados ez gauden guztia manipulazioa dela pentsatzea. Hedabide batek bere ikuspegia izan dezake; manipulazioa egiten du nahita engainatzen duenean.
• Irakurri gabe partekatzea. Sare sozialetan zerbait zabaldu aurretik, egiaztatu.
• Grafikoak arretarik gabe irakurtzea. Grafiko batean, egiaztatu ardatz bertikala zerotik hasten den ala ez; bestela, aldaketa txiki bat izugarria dirudi. Irakurri beti ardatzetako zenbakiak eta unitateak.

Ariketak