Poesía e dramaturxia

Introdución

A poesía e o teatro son dous dos grandes xéneros literarios. A poesía (xénero lírico) expresa sentimentos e visións do mundo cunha linguaxe moi coidada, normalmente en verso. O teatro ou dramaturxia (xénero dramático) presenta unha historia mediante o diálogo dos personaxes e está pensado para ser representado. Nesta lección aprendemos as ferramentas básicas para analizar un poema e un texto teatral, con exemplos da literatura galega.

Explicación

1. A métrica: contar sílabas

Os versos mídense en sílabas métricas, que non sempre coinciden coas gramaticais. Regras principais:

• Sinalefa: se unha palabra acaba en vogal e a seguinte comeza por vogal, únense nunha soa sílaba: «can-ta_o pa-xa-ro».
• Última palabra do verso: se é chá (grave), contamos as sílabas tal cal; se é aguda, sumamos unha; se é esdrúxula, restamos unha.

Os versos de ata oito sílabas son de arte menor (o octosílabo é o máis popular); os de nove ou máis, de arte maior (o hendecasílabo, de once, é o do soneto).

2. A rima e as estrofas

• Rima consoante: coinciden vogais e consoantes a partir da última vogal tónica: camiño / viño.
• Rima asonante: só coinciden as vogais: casa / fala.
• Versos sen rima: versos brancos (con medida) ou verso libre (sen medida fixa).

Algunhas estrofas: redondilla (catro octosílabos, rima abba), cuarteto (catro versos de arte maior, ABBA) e soneto (catorce hendecasílabos: dous cuartetos e dous tercetos). Na poesía galega do Rexurdimento destacan Rosalía de Castro (Cantares gallegos, 1863; Follas novas, 1880), Eduardo Pondal e Manuel Curros Enríquez.

3. O texto teatral

O texto dramático ten dous tipos de texto:

• Texto principal: o que din os personaxes. Pode ser diálogo (conversa entre personaxes), monólogo (un personaxe fala só, expresando os seus pensamentos) ou aparte (un personaxe di algo que, por convención, só escoita o público).
• Acoutacións: indicacións do autor, normalmente entre parénteses e en cursiva, sobre o decorado, os movementos, os xestos ou o ton dos personaxes. Non se din en voz alta.

A obra divídese en actos (grandes partes, separadas polo pano ou cambio de luces) e escenas (cambian cando entra ou sae un personaxe). Os principais subxéneros son a traxedia, a comedia, o drama e a farsa. Un clásico do teatro galego é Os vellos non deben de namorarse, de Castelao, estreada en Buenos Aires en 1941.

Exemplos resoltos

Exemplo 1. Mide o verso de Rosalía de Castro «Adiós, ríos; adiós, fontes».

• Separamos: a-diós / rí-os / a-diós / fon-tes.
• Sinalefas: entre ríos e adiós non hai, porque ríos remata en consoante.
• Total: 2 + 2 + 2 + 2 = 8 sílabas. A última palabra (fontes) é chá: non se suma nin se resta.
• Resultado: octosílabo, verso de arte menor.

Exemplo 2. Mide «e canta o paxaro azul».

• Sílabas gramaticais: e / can / ta / o / pa / xa / ro / a / zul = 9.
• Sinalefas: ta_o e ro_a → restamos 2: quedan 7.
• Última palabra aguda (azul) → sumamos 1: 8 sílabas.

Exemplo 3. Analiza este fragmento teatral inventado:

XAN.— (Achegándose á fiestra.) Xa vén a tormenta.
MARÍA.— Pecha ben, que se mollan os papeis.
XAN.— (Aparte.) Se ela soubese o que gardo neses papeis...

Resolución: «(Achegándose á fiestra.)» é unha acoutación; as dúas primeiras intervencións son diálogo; a última intervención de Xan é un aparte, porque María non a escoita e o público si.

Como comentar un poema

1. Tema: de que fala o poema, nunha frase.
2. Estrutura: partes do contido e como se relacionan coas estrofas.
3. Métrica: medida dos versos, rima e tipo de estrofa.
4. Recursos: metáforas, repeticións, personificacións... e que efecto producen.
5. Valoración: que sentimento transmite e como o consegue.

Exemplo 4. No poema de despedida de Rosalía, a repetición de «adiós» ao comezo de varios versos é unha anáfora. Ese recurso reforza a dor da despedida de quen emigra: cada «adiós» é un lugar querido que se deixa atrás (ríos, fontes, regatos). A forma (o octosílabo, propio da poesía popular) e o contido (a emigración) únense para achegar o poema ao pobo galego.

Exercicios