Novela galega actual: Rivas, Villar

Introdución

A narrativa galega vive desde finais do século XX unha etapa de gran vitalidade. Nunca antes se publicaran tantas novelas en galego, nin con tantos lectores dentro e fóra de Galicia: moitas obras tradúcense a outras linguas e lévanse ao cine. Nesta lección coñecerás dous nomes fundamentais desa novela actual, Manuel Rivas e Domingo Villar, e as características que comparten con outros autores e autoras do momento.

Explicación

O contexto: a normalización da narrativa

Desde a década de 1980, coa lingua galega xa presente no ensino, nos medios de comunicación e nas institucións, a narrativa deixa de ser só un instrumento de resistencia e convértese nunha literatura «normal», que ofrece todos os xéneros: novela histórica, novela policial, novela xuvenil, ciencia ficción, relato intimista… Autores como Alfredo Conde (Xa vai o Griffón no vento, Premio Nacional de Narrativa en 1986), Carlos Casares (Deus sentado nun sillón azul) ou Suso de Toro (Trece badaladas) abriron o camiño a un público lector amplo.

Manuel Rivas (A Coruña, 1957)

Xornalista, poeta e narrador, é un dos escritores galegos máis traducidos. As súas obras combinan a memoria histórica (a Guerra Civil e a represión franquista), o lirismo (unha prosa chea de imaxes poéticas) e a atención ás persoas humildes.

• Que me queres, amor? (1995): libro de contos que obtivo o Premio Nacional de Narrativa en 1996. Inclúe «A lingua das bolboretas», a historia dun neno, Moncho, e do seu mestre republicano, don Gregorio, no verán de 1936. O relato levouse ao cine en 1999.
• O lapis do carpinteiro (1998): novela sobre o doutor Daniel Da Barca, preso republicano, contada en boa parte a través de Herbal, o garda que o vixía. O lapis que pasa de man en man funciona como símbolo da memoria.
• Os libros arden mal (2006): novela ampla e coral que parte da queima de libros na Coruña en 1936.

Domingo Villar (Vigo, 1971 – 2022)

Renovou a novela policial en galego. As súas obras teñen como protagonista o inspector Leo Caldas, policía en Vigo, e o seu axudante aragonés, Rafael Estévez, cuxo choque de carácter achega humor.

• Ollos de auga (2006): primeiro caso de Caldas, a investigación dun asasinato nas Torres de Toralla.
• A praia dos afogados (2009): un mariñeiro aparece morto na costa de Panxón. Foi levada ao cine.
• O último barco (2019): a desaparición dunha muller en Tirán, na ría de Vigo.

Nas novelas de Villar o crime é a escusa para retratar a sociedade galega: as rías, o mar, a vida nas vilas mariñeiras, a gastronomía e a forma de falar da xente.

Trazos comúns da novela galega actual

• Variedade de xéneros: policial, histórica, intimista, fantástica, xuvenil.
• Recuperación da memoria da guerra e da posguerra.
• Espazo galego recoñecible (cidades como Vigo ou A Coruña, o rural, o mar) pero con temas universais.
• Técnicas narrativas modernas: varios narradores, saltos no tempo, diálogos áxiles.
• Proxección exterior: traducións e adaptacións ao cine e á televisión.

Exemplos resoltos

Exemplo 1. Le esta descrición: «Un policía de Vigo investiga a morte dun mariñeiro e, mentres o fai, o lector percorre portos, tabernas e praias da ría». A que autor e xénero corresponde?

Resolución: o policía de Vigo é Leo Caldas, personaxe de Domingo Villar; o xénero é a novela policial. A historia corresponde a A praia dos afogados.

Exemplo 2. Por que dicimos que O lapis do carpinteiro é unha novela da memoria?

Resolución: porque narra feitos da Guerra Civil e da represión (o cárcere e os «paseos» de presos) desde a perspectiva das vítimas e dun verdugo, para que eses feitos non se esquezan. O lapis, que garda os debuxos dun pintor asasinado, simboliza esa memoria que se transmite.

Exemplo 3. Indica dúas diferenzas entre Rivas e Villar.

Resolución: (1) Rivas cultiva sobre todo a novela e o conto de memoria e ton lírico; Villar, a novela policial. (2) Rivas sitúa moitas historias en 1936 e na posguerra; Villar, no presente, na área de Vigo.

Para lembrar

• Manuel Rivas: memoria histórica e prosa lírica. Obras clave: Que me queres, amor? (contos, 1995), O lapis do carpinteiro (1998), Os libros arden mal (2006).
• Domingo Villar: novela policial co inspector Leo Caldas. Obras: Ollos de auga (2006), A praia dos afogados (2009), O último barco (2019).
• A novela galega actual é variada, mira cara á memoria e cara ao presente, e ten lectores dentro e fóra de Galicia.

Proposta de lectura: le «A lingua das bolboretas» e fíxate en como o narrador adulto lembra a súa infancia. Que palabras ou imaxes che parecen máis poéticas? Como cambia a relación entre Moncho e o mestre ao final?

Exercicios