Rexistros e variedades do galego

Rexistros e variedades do galego

Ningunha lingua se fala igual en todas partes nin en todas as situacións. Unha persoa de Fisterra non fala exactamente igual ca unha dos Ancares, un mozo non fala igual ca un avó e ti mesmo non falas igual cos teus amigos ca nunha entrevista. Esta variedade non é un defecto: é unha riqueza. Neste tema coñecerás os tipos de variación do galego e os diferentes rexistros que usamos segundo a situación.

1. Tipos de variación lingüística

• Variación xeográfica (ou diatópica): depende do lugar onde se fala. Dá lugar aos dialectos.
• Variación social (ou diastrática): depende de características dos falantes, como a idade, o nivel de estudos ou a profesión.
• Variación de situación (ou diafásica): depende da situación comunicativa. Dá lugar aos rexistros.
• Variación histórica (ou diacrónica): a lingua cambia co paso do tempo. O galego medieval das cantigas non é igual có actual.

2. Variedades xeográficas

Os estudosos distinguen en Galicia tres grandes bloques dialectais: occidental, central e oriental. Algúns trazos que os diferencian son:

• o plural das palabras rematadas en -n: cans (occidental), cas (central), cais (oriental);
• o pronome de segunda persoa: ti na maior parte do territorio e tu no bloque oriental;
• a gheada (pronunciar o son de g como unha aspiración: hato por gato) e o seseo (pronunciar s en lugar do son de z e c: sinco por cinco), propios de zonas do occidente.

Estes trazos son lexítimos na fala e non se deben considerar erros, aínda que na escrita se use a forma común.

3. Variedades sociais

• Linguaxe xuvenil: expresións e palabras propias dos mozos, que cambian rapidamente.
• Xergas ou argots: linguaxes de grupos que queren diferenciarse. Un exemplo histórico galego é a verba dos arxinas, a xerga dos canteiros.
• Tecnolectos: linguaxes de profesións e ciencias (médica, xurídica, informática), con vocabulario especializado.

4. Os rexistros

Escollemos un rexistro ou outro segundo a situación: con quen falamos, se a comunicación é oral ou escrita, de que tema tratamos e con que intención. Os principais son:

• Rexistro formal ou culto: úsase en situacións serias (un exame, unha carta oficial, unha conferencia). Ten vocabulario preciso e variado, oracións completas e ben construídas e emprega o tratamento de vostede cando corresponde.
• Rexistro coloquial: úsase coa familia e os amigos. É espontáneo e expresivo, con frases curtas, interxeccións (ai!, home!, vaia!), apelativos (meu, rapaz) e repeticións.
• Rexistro vulgar: contén incorreccións que convén evitar, como os castelanismos (*luego por logo ou despois, *nadie por ninguén, *entonces por entón, *hasta por ata) ou as formas mal construídas.

Falar ben non significa usar sempre o rexistro formal, senón escoller o adecuado a cada situación: falarlle a un amigo como se fose un xuíz resultaría tan estraño como o contrario.

5. O galego estándar

O estándar é a variedade común que todos aprendemos e que se usa no ensino, nos medios de comunicación e na administración. Está fixado polas normas da Real Academia Galega (as Normas ortográficas e morfolóxicas do idioma galego, de 1982, revisadas en 2003). O estándar non é «mellor» ca os dialectos: é unha ferramenta común que permite que todos os galegos nos entendamos por escrito.

Exemplos resoltos

Exemplo 1. Observa a mesma mensaxe en tres rexistros:

• Formal: «Prezado director: escríbolle para solicitar información sobre as datas de matrícula.»
• Coloquial: «Oe, sabes cando hai que facer a matrícula?»
• Vulgar: «*Bueno, *luego dime cando é a matrícula.»

Análise: a primeira usa un saúdo formal, o tratamento de vostede (escríbolle) e vocabulario preciso (solicitar). A segunda é espontánea e usa unha interxección (oe). A terceira contén castelanismos: o correcto sería «Ben, logo dime cando é a matrícula».

Exemplo 2. Que tipo de variación explica que unha persoa de Fisterra diga os cans e unha de Lugo diga os cas?

Solución: a variación xeográfica (diatópica), porque depende do lugar onde viven os falantes.

Exercicios