Funcións da linguaxe e tipoloxía textual

Funcións da linguaxe e tipoloxía textual

Cando falamos ou escribimos non sempre buscamos o mesmo: ás veces queremos informar, outras expresar o que sentimos, convencer a alguén, comprobar que nos oen ou mesmo xogar coa beleza das palabras. Estas finalidades son as funcións da linguaxe. Ademais, segundo a forma en que se organizan, os textos agrúpanse en tipos: narrativos, descritivos, expositivos, argumentativos, dialogados e instrutivos.

Os elementos da comunicación

Para entender as funcións cómpre lembrar os elementos de todo acto comunicativo:

• Emisor: quen envía a mensaxe.
• Receptor: quen a recibe.
• Mensaxe: a información que se transmite.
• Código: o sistema de signos que comparten emisor e receptor (por exemplo, a lingua galega).
• Canle: o medio físico polo que circula a mensaxe (o aire, o papel, a pantalla).
• Referente ou contexto: a realidade da que se fala.

As seis funcións da linguaxe

Cada función está relacionada cun elemento da comunicación:

• Función referencial ou representativa (referente): informa de maneira obxectiva. «A auga ferve a 100 ºC ao nivel do mar.»
• Función expresiva ou emotiva (emisor): manifesta sentimentos, emocións ou opinións de quen fala. Usa exclamacións e interxeccións. «Que ilusión me fai verte!»
• Función apelativa ou conativa (receptor): pretende que o receptor faga algo ou cambie de actitude. Usa imperativos, vocativos e preguntas. «Pecha a xanela, por favor.»
• Función fática (canle): serve para iniciar, manter ou rematar a comunicación e comprobar que funciona. «Ola? Estás aí? Escóitasme?»
• Función poética (mensaxe): coida a forma da mensaxe para crear beleza ou chamar a atención. Aparece na literatura, nos refráns e na publicidade. «En abril, augas mil.»
• Función metalingüística (código): usa a lingua para falar da propia lingua. «"Mesa" é un substantivo feminino.»

Un mesmo texto pode ter varias funcións, pero normalmente predomina unha.

A tipoloxía textual

Segundo a súa intención e a súa organización, os textos clasifícanse así:

• Narrativo: conta feitos que lles suceden a uns personaxes nun tempo e nun espazo (contos, novelas, noticias). Abundan os verbos de acción en pasado.
• Descritivo: mostra como é unha persoa, un lugar, un obxecto ou un animal. Predominan os adxectivos e os verbos ser, estar, ter.
• Expositivo: informa e explica un tema de forma clara e obxectiva (libros de texto, enciclopedias).
• Argumentativo: defende unha opinión con razóns para convencer (artigos de opinión, debates).
• Dialogado: reproduce a conversa entre dous ou máis interlocutores (entrevistas, obras de teatro, conversas).
• Instrutivo (ou prescritivo): dá indicacións para facer algo ou regula unha conduta (receitas, manuais, normas). Usa imperativos, infinitivos e enumeracións.

Exemplo resolto 1: identificar a función predominante

• «Atención, viaxeiros: o tren con destino a Vigo sairá da vía 2.» → Informa dun feito: referencial (aínda que «Atención» ten un valor apelativo, o que predomina é a información).
• «Non o podo crer! Gañamos a liga!» → Expresa unha emoción: expresiva.
• «Compra xa o novo móbil!» → Quere que o receptor actúe: apelativa.
• «A palabra "árbore" é feminina en galego.» → Fala da lingua: metalingüística.

Exemplo resolto 2: identificar o tipo de texto

Texto A: «Bate dous ovos, engade un pouco de sal e verte a mestura na tixola quente. Dálle a volta aos dous minutos.»

Solución: dá ordes en imperativo (bate, engade, verte, dálle) para facer algo → texto instrutivo (unha receita).

Texto B: «A miña avoa ten o pelo branco e curto, uns ollos pequenos e vivos e unhas mans enrugadas que sempre cheiran a pan.»

Solución: presenta os trazos dunha persoa con moitos adxectivos (branco, curto, pequenos, vivos, enrugadas) → texto descritivo.

Exemplo resolto 3: relacionar función e tipo

Un anuncio publicitario adoita combinar a función apelativa (quere que compremos) coa función poética (usa rimas ou xogos de palabras para que o lembremos). Unha enciclopedia, en cambio, emprega sobre todo a función referencial, propia dos textos expositivos.

Exemplo resolto 4: poética e metalingüística

• «Quen moito fala, pouco acerta.» → É un refrán: a orde das palabras e a oposición moito / pouco buscan que a mensaxe soe ben e se lembre. Predomina a función poética.
• «Que significa a palabra "lareira"?» → Pregúntase polo significado dunha palabra, é dicir, polo propio código: función metalingüística (aínda que, por ser unha pregunta, tamén ten un matiz apelativo).

Truco para non confundirte: pregúntate en que se centra a mensaxe. Se se centra no que sente quen fala, é expresiva; se busca unha reacción de quen escoita, apelativa; se informa dun feito, referencial; se comproba a comunicación, fática; se coida a forma, poética; e se fala da lingua, metalingüística.

Exercicios