Avaliación integral da ESO

Avaliación integral da ESO

Introdución

Ao final da ESO cómpre demostrar que dominas as competencias básicas da materia de Lingua Galega e Literatura antes de pasar ao Bacharelato ou á Formación Profesional. Esta lección é un repaso integral: resume os contidos esenciais dos catro bloques (comunicación, reflexión sobre a lingua, educación literaria e sociolingüística) e ofrece estratexias para resolver unha proba global.

1. Comunicación: comprensión e produción de textos

• Propiedades textuais: adecuación (axuste á situación e ao rexistro), coherencia (unidade de sentido e orde lóxica) e cohesión (conexión entre as partes mediante conectores, pronomes, sinónimos...).
• Tipoloxía textual: narración (feitos no tempo), descrición (como é algo), exposición (explicar con obxectividade), argumentación (defender unha tese con argumentos) e diálogo.
• Comentario de texto: tema (unha frase nominal que resume a idea), resumo (coas túas palabras, en terceira persoa, sen opinión), estrutura (partes e a súa relación) e valoración crítica argumentada.

2. Reflexión sobre a lingua

• Categorías gramaticais: substantivo, adxectivo, determinante, pronome, verbo, adverbio, preposición, conxunción e interxección.
• Oración simple: suxeito e predicado; complementos (directo, indirecto, de réxime, circunstancial, atributo, complemento predicativo, axente).
• Oración composta: coordinadas (copulativas, disxuntivas, adversativas, explicativas) e subordinadas (substantivas, adxectivas ou de relativo e adverbiais).
• Formación de palabras: derivación (prefixos e sufixos), composición e parasíntese.
• Ortografía: acentuación xeral e diacrítica, uso do h, b/v, x/s e as contraccións (co, coa, do, ao, polo, nun...).
• Pronomes átonos: distinción te/che, contraccións (cho, llo) e colocación.

3. Educación literaria: o percorrido da literatura galega

• Idade Media (séculos XII-XIV): lírica galego-portuguesa (cantigas de amigo, de amor e de escarnio e maldicir) e as Cantigas de Santa María de Afonso X.
• Séculos Escuros (XVI-XVIII): case desaparece a escrita en galego; destaca a literatura popular oral e a figura do Padre Sarmiento.
• Rexurdimento (século XIX): Rosalía de Castro (Cantares gallegos, 1863; Follas novas, 1880), Eduardo Pondal e Manuel Curros Enríquez.
• Primeiro terzo do século XX: Irmandades da Fala (1916) e Xeración Nós (Vicente Risco, Ramón Otero Pedrayo, Castelao); Vangarda (Manuel Antonio).
• Posguerra: Editorial Galaxia (1950), Celso Emilio Ferreiro (Longa noite de pedra), Álvaro Cunqueiro, Eduardo Blanco Amor e a Nova Narrativa.
• Literatura actual: diversidade de xéneros e voces (Manuel Rivas, Xosé Luís Méndez Ferrín, Chus Pato...).

4. Sociolingüística

Debes saber explicar os conceptos de bilingüismo, diglosia, conflito lingüístico, normalización e prexuízos lingüísticos, e coñecer os fitos legais: a Constitución de 1978, o Estatuto de Autonomía de Galicia (1981) e a Lei de normalización lingüística (1983).

5. Estratexias para unha proba global

1. Le todo o exame antes de empezar e reparte o tempo segundo a puntuación.
2. Subliña os verbos das preguntas: non é o mesmo definir, explicar, comparar ou xustificar.
3. No comentario, segue a orde tema-resumo-estrutura-valoración.
4. Nas preguntas de gramática, xustifica cada análise (por que é CD? porque se pode substituír por o, a, os, as).
5. Reserva cinco minutos finais para revisar ortografía e acentos.

Exemplos resoltos

Exemplo 1. Análise. «Díxenlle que viñese cedo.» Oración composta por subordinación. Principal: Díxenlle (suxeito elíptico eu; lle = CI). Subordinada substantiva de CD: que viñese cedo (pódese substituír por o: Díxenllo).

Exemplo 2. Literatura. Pregunta: Por que Cantares gallegos é unha obra clave? Resposta: porque, publicada en 1863, foi o primeiro gran libro da literatura galega moderna, dignificou a lingua do pobo e marca o comezo do Rexurdimento; o seu día de publicación, o 17 de maio, é hoxe o Día das Letras Galegas.

Exemplo 3. Sociolingüística. Pregunta: Define diglosia e pon un exemplo galego. Resposta: a diglosia é a situación na que dúas linguas conviven nunha comunidade cun reparto desigual de funcións e de prestixio: unha úsase nos ámbitos formais e de poder e a outra queda relegada aos usos familiares e informais. En Galicia, durante séculos o castelán foi a lingua da administración, do ensino e da Igrexa, e o galego quedou reducido á vida cotiá e ao mundo rural.

Exemplo 4. Comentario. Para formular o tema dun texto que critica o abandono do galego polas familias novas, unha boa proposta sería: A perda da transmisión familiar do galego e as súas consecuencias. É unha frase nominal, breve e abstracta, que recolle a idea central sen copiar o texto.

Exercicios