Texto literario: poesía do século XX

Poesía galega do século XX

Despois do Rexurdimento do século XIX, con Rosalía de Castro, Eduardo Pondal e Manuel Curros Enríquez, a poesía galega seguiu medrando ao longo do século XX. Foi un século moi movido: houbo épocas de liberdade e de renovación, pero tamén unha guerra civil (1936-1939) e unha longa ditadura (1939-1975) na que o galego foi perseguido e apartado da escola, da administración e da vida pública.

Nesta lección imos coñecer algunhas etapas e autores da poesía galega do século XX e imos ler e comentar un poema moi famoso: «Longa noite de pedra», de Celso Emilio Ferreiro.

Etapas e autores principais

• Primeiras décadas: as Irmandades da Fala e a Xeración Nós. A partir de 1916 as Irmandades da Fala defenderon o uso do galego en todos os ámbitos. Arredor da revista Nós traballaron escritores como Vicente Risco, Ramón Otero Pedrayo e Castelao. Na poesía destaca Ramón Cabanillas, chamado o «poeta da raza».
• As vangardas (anos vinte e trinta). Uns poetas novos quixeron renovar a poesía con imaxes sorprendentes e versos libres: Manuel Antonio (De catro a catro, 1928), que fala do mar, e Luís Amado Carballo, que describe a paisaxe galega dun xeito novo.
• A posguerra. Despois de 1939 publicar en galego era moi difícil. Aínda así, en 1950 naceu a editorial Galaxia, que axudou a recuperar a literatura galega. Nestes anos escriben Celso Emilio Ferreiro, Uxío Novoneyra (Os Eidos, 1955) e Luz Pozo Garza, entre outros.
• A poesía social. Algúns poetas usaron os seus versos para denunciar a falta de liberdade e as inxustizas. O libro máis coñecido desta poesía é Longa noite de pedra (1962), de Celso Emilio Ferreiro.
• Desde 1975 ata hoxe. Coa democracia, o galego volveu á escola e apareceron moitas voces novas, como Xela Arias, Manuel Rivas ou Chus Pato.

Lemos un poema: «Longa noite de pedra»

Celso Emilio Ferreiro (Celanova, 1912 - Vigo, 1979) estivo preso ao comezo da Guerra Civil. Daquela experiencia naceu este poema, que deu título ao seu libro máis famoso, publicado en 1962. Respectamos a grafía orixinal do autor (i por e, corazós):

Comentamos o poema

Tema. O poeta está pechado nun cárcere e sente que todo o que o rodea é duro, frío e pesado coma a pedra. Pero a «longa noite de pedra» non é só a cela: é unha metáfora da época de represión e de falta de liberdade que viviu Galicia durante a ditadura.

Estrutura. O poema avanza de fóra cara a dentro:

• Primeiro describe o lugar: o teito, os muros, o chan, as reixas, as portas.
• Despois a pedra chega ao que non é material: o aire e as olladas.
• Logo chega ás persoas: os corazóns dos homes que miran desde lonxe tamén son de pedra, é dicir, non senten compaixón.
• Remata co propio poeta: «I eu, morrendo / nesta longa noite / de pedra».

Recursos literarios.

• Repetición: a palabra pedra aparece en case todos os versos. Así o lector sente o peso e a dureza do encerro.
• Enumeración: «As portas, / as cadeas, / o aire, / as fenestras, / as olladas». A lista de cousas fai que a pedra pareza estar en todas partes.
• Metáfora: «Os corazós dos homes [...] feitos están tamén de pedra» quere dicir que a xente é insensible, que non axuda.
• Versos libres e curtos: non hai rima regular e algúns versos teñen unha soa palabra («tamén»). Isto dálle ao poema un ritmo lento, coma de pasos nunha cela.

Exemplos resoltos

Por que é importante este poema?

«Longa noite de pedra» converteuse nun símbolo da loita pola liberdade en Galicia. Escribir en galego naquela época era tamén unha forma de defender a lingua e a cultura dun pobo que non podía expresarse con liberdade.

Exercicios