O til diacrítico

Introdución

En galego hai palabras que se escriben con as mesmas letras pero que teñen significados ou funcións diferentes. Para que o lector saiba de cal se trata, unha delas leva un acento gráfico especial: o til diacrítico. Nesta lección aprenderás que é, en que palabras se usa e como empregalo correctamente nas túas redaccións.

Que é o til diacrítico?

Normalmente, o til (acento gráfico) ponse seguindo as regras xerais de acentuación: agudas, graves e esdrúxulas. Pero hai palabras, case sempre monosílabas, que non deberían levar til segundo esas regras e que, porén, o levan para distinguirse doutra palabra que se escribe igual. Ese til chámase diacrítico, que quere dicir «que serve para distinguir».

Fíxate nestes dous exemplos:

• e (conxunción): Comprei pan e queixo.
• é (verbo ser): O meu irmán é moi alto.

Sen o til, non saberiamos se «e» une dúas palabras ou se é o verbo ser.

As parellas máis importantes

Estas son as parellas con til diacrítico que máis vas usar. Na esquerda tes a palabra con til e na dereita a palabra sen til:

• á / a: á é a contracción da preposición a co artigo a (Vou á praia); a é artigo ou preposición (a casa, vou a Lugo). Igual pasa co plural: ás / as (Vou ás festas / as festas).
• é / e: é é o verbo ser (Ela é xenerosa); e é a conxunción copulativa (pan e queixo).
• dá / da: dá é o verbo dar (O avó dá un paseo); da é a contracción de de + a (a porta da casa).
• máis / mais: máis é adverbio de cantidade (Quero máis sopa); mais é unha conxunción adversativa, co mesmo valor que pero (Quería ir, mais choveu).
• só / so: só pode ser adxectivo, «sen compañía» (Estou só), ou adverbio, «soamente» (Só quero auga); so é unha preposición que significa «debaixo de» (so a ponte), hoxe pouco usada.
• nós / nos e vós / vos: nós e vós son pronomes tónicos (Nós imos ao cine); nos e vos son pronomes átonos (Chamáronnos onte).
• vén / ven: vén é do verbo vir (A miña nai vén do traballo); ven é do verbo ver (Eles ven a televisión) ou o imperativo de vir (Ven aquí!).
• pé / pe: pé é a parte do corpo (Doeume o pé); pe é o nome da letra p.
• pór / por: pór é o verbo (Vou pór a mesa); por é a preposición (Pasei por Santiago).
• fóra / fora: fóra é adverbio de lugar (Xogamos fóra); fora é unha forma dos verbos ser e ir (Se fora máis cedo...).
• cómpre / compre: cómpre significa «é necesario» (Cómpre estudar); compre é do verbo comprar (Que compre o pan).

Exemplos resoltos

Exemplo 1. Completa con e ou é: «O can ___ grande ___ moi bo.»

Paso 1: no primeiro oco podemos dicir «O can está grande» ou «O can era grande»: é un verbo, así que escribimos é.
Paso 2: no segundo oco estamos unindo dúas cualidades (grande, bo): é a conxunción, sen til.
Solución: «O can é grande e moi bo.»

Exemplo 2. Completa con máis ou mais: «Quero ___ leite, ___ xa non queda.»

Paso 1: no primeiro oco falamos de cantidade (quero unha cantidade maior): adverbio, máis.
Paso 2: no segundo oco podemos poñer pero: «Quero máis leite, pero xa non queda». É a conxunción adversativa, mais.
Solución: «Quero máis leite, mais xa non queda.»

Exemplo 3. Corrixe a oración: «Vou a praia da miña tía e ela da un paseo comigo.»

Paso 1: «Vou a praia»: hai preposición (vou a) e artigo (a praia), que se contraen en á: «Vou á praia».
Paso 2: «da miña tía»: é de + a, contracción, sen til. Está ben.
Paso 3: «ela da un paseo»: é o verbo dar, leva til: dá.
Solución: «Vou á praia da miña tía e ela dá un paseo comigo.»

Lembra

• O til diacrítico serve para distinguir dúas palabras que se escriben igual.
• Un truco útil: cambia a palabra por outra. Se podes poñer pero, é mais; se podes poñer soamente, é só; se é un verbo, normalmente leva til (é, dá, vén, pór).
• As parellas hai que aprendelas, porque son poucas e aparecen moito nos textos.

Exercicios