O uso de LL e NH

O uso de LL e NH

En galego hai varios dígrafos. Un dígrafo é un grupo de dúas letras que representan un só son. Nesta lección imos estudar dous deles: LL e NH. Os dous existen en galego, pero non se usan igual que en castelán, e por iso é doado equivocarse. Se aprendes ben estas regras, escribirás moitas palabras sen faltas de ortografía.

O dígrafo NH

O dígrafo NH representa un son nasal que se pronuncia coa parte de atrás da lingua tocando o padal brando, como o son que facemos ao dicir un moi longo. Non é o son da letra Ñ.

En galego, o NH só aparece nunhas poucas palabras, todas da familia de unha:

• unha, unhas
• algunha, algunhas
• ningunha, ningunhas
• e as contraccións: dunha, nunha, cunha, dunhas, nunhas, cunhas.

Moito coidado: as palabras que en castelán levan Ñ seguen levando Ñ en galego. Escríbese España, montaña, campaña, galiña, viño, castiñeiro ou mañá. Formas como Espanha ou montanha son portuguesas, non galegas.

O dígrafo LL

O dígrafo LL representa un son lateral palatal: a lingua apóiase no padal e o aire sae polos lados. En galego hai que pronuncialo ben, sen confundilo co son de i ou de y.

Hai moitas palabras galegas con LL. Fíxate en que, moitas veces, a palabra castelá correspondente leva J:

• ojo → ollo
• oreja → orella
• conejo → coello
• abeja → abella
• oveja → ovella
• trabajo → traballo
• espejo → espello
• viejo → vello

Tamén levan LL palabras moi usadas como os pronomes lle e lles (Deille un libro á miña avoa), allo (ajo) ou folla (hoja).

Palabras castelás con LL que en galego non levan LL

Moitas palabras que en castelán levan LL cambian en galego. Hai dous casos frecuentes:

• LL castelá → CH galega (sobre todo ao comezo da palabra): llave → chave, lluvia → choiva, llamar → chamar, llegar → chegar, llorar → chorar, lleno → cheo.
• LL castelá → L galega: caballo → cabalo, gallo → galo, castillo → castelo, estrella → estrela, pollo → polo, valle → val.

As formas caballo ou gallo non son correctas en galego.

Como saber se unha palabra leva LL, CH ou L?

Non hai unha regra que sirva sempre, pero estas pistas axúdannos moito:

• Se a palabra castelá leva J no medio (hijo, mujer, rojo), a palabra galega leva moitas veces LL: fillo, muller, vermello.
• Se a palabra castelá empeza por LL (llover, llama), en galego empeza moitas veces por CH: chover, chama. Hai excepcións: llevar é levar.
• Se dubidas, busca a palabra no dicionario da Real Academia Galega.

Le en voz alta estas oracións e fíxate no son de LL e de NH: Unha abella pousou na orella do coello. A miña avoa ten algunha ovella vella. Ningunha estrela brilla tanto coma o sol.

Exemplos resoltos

Exemplo 1. Escribe en galego: una niña tiene un conejo.
Paso 1: una en galego é unha (con NH).
Paso 2: niña en galego é nena.
Paso 3: conejo leva J en castelán; en galego é coello (con LL).
Solución: Unha nena ten un coello.

Exemplo 2. Corrixe a oración: Ningunha galinha vive na montanha.
Ningunha está ben escrita (familia de unha). Pero galinha e montanha deben levar Ñ.
Solución: Ningunha galiña vive na montaña.

Exemplo 3. Traduce: El gallo canta cuando llega la lluvia.
gallo → galo (LL → L); llega → chega (LL → CH); lluvia → choiva (LL → CH).
Solución: O galo canta cando chega a choiva.

Exemplo 4. Clasifica estas palabras segundo leven LL, NH ou Ñ: traballo, unha, castiñeiro, espello, algunha, mañá.
Con LL: traballo, espello (en castelán levan J: trabajo, espejo).
Con NH: unha, algunha (son da familia de unha).
Con Ñ: castiñeiro, mañá (en castelán tamén levan Ñ: castaño, mañana).

Lembra

• NH só aparece en unha, algunha, ningunha e nas súas formas e contraccións.
• As palabras con Ñ en castelán seguen levando Ñ en galego: España, montaña.
• Moitas palabras con J en castelán levan LL en galego: ollo, orella, traballo.
• Moitas palabras con LL en castelán levan CH ou L en galego: chave, cabalo.

Exercicios